Między pięknem a plastikiem – o odpowiedzialności, którą warto zaszczepić w dziecku zanim dorośnie
W te wakacje znów tłumnie ruszyliśmy w stronę natury. Góry, morze, jeziora, lasy – ciągnie nas tam, gdzie czujemy spokój i świeże powietrze. Chcemy odpocząć. Przypomnieć sobie, jak wygląda świat poza ekranem. Dać dzieciom przestrzeń, żeby się wybiegały, wykąpały, pobrudziły piaskiem. I bardzo dobrze, właśnie po to jest lato. Ale nie daje mi spokoju pewien zgrzyt.
Coraz częściej, obok tych pięknych krajobrazów, widzę coś, co zwyczajnie boli oczy i serce. Oczywiście mam na myśli śmieci. Wyrzucone na szlaku, porzucone w lesie, zakopane w piasku nad morzem. Jakbyśmy zapomnieli, że jesteśmy tu tylko gośćmi.
Kierując się swoimi obserwacjami, napisałam bajkę O zniszczonej łące, którą już niebawem będziecie mogli przeczytać swoim pociechom w ramach zbioru Bajki z lasu. Bajka opowiada o tym, jak coś, co wydaje się niewinne – papierek, butelka, torebka – potrafi zniszczyć całe miejsce. Dla dzieci to historia, dla dorosłych – codzienność. Bo to my, dorośli, uczymy. Nie słowami, tylko czynami. I najwięcej uczymy wtedy, kiedy nie zdajemy sobie z tego sprawy.
Wiem, że wielu z nas jest wrażliwych na przyrodę. Kochamy lasy, doceniamy czyste rzeki, tęsknimy za spokojem natury. Ale może w tym pędzie dnia codziennego zapominamy zadać sobie jedno pytanie: czy moje dziecko wie, że troska o świat to nie moda, tylko odpowiedzialność?
Wiem jednak, że nie wystarczy segregować śmieci w domu. Nie wystarczy, aby dziecko wzięło udział konkursie w przedszkolu z hasłem „eko” czy w sprzątaniu okolicy. A dlaczego nie wystarczy?
Jeśli dziecko widzi, że my sami zostawiamy papierek po batoniku na poboczu szlaku albo nie chce nam się nieść torebki z odpadkami do najbliższego kosza, to czego je naprawdę uczymy?
Między 4. a 16. rokiem życia dziecko uczy się najwięcej, właśnie z obserwacji. Nie z książek, ale z naszych zachowań. To my jesteśmy dla niego autorytetem i to wtedy kształtuje się empatia, świadomość społeczna, odpowiedzialność. To wtedy można pokazać, że każdy wybór, nawet ten najmniejszy, ma znaczenie. Że butelka zabrana z plaży to nie tylko porządek, ale sygnał: „Zależy mi”.
Nie piszę tego, żeby moralizować. Piszę, bo czuję niepokój. Wierzę też, że jeśli zaczniemy mówić o tym głośniej, dzielić się refleksją, pytać samych siebie, coś zacznie się zmieniać. Może warto po tych wakacjach zadać sobie pytania: „Czego nauczyłem/nauczyłam swoje dziecko o świecie, w którym żyje? Czy wie, że natura nie jest na chwilę – tylko na zawsze, o ile jej nie zniszczymy?”.
Zabierajmy śmieci ze sobą. Mówmy dzieciom „Tak się nie robi”, ale też pokazujmy, jak się robi. Bo słowa uczą, ale przykład pociąga. I niech ta odpowiedzialność nie będzie ciężarem. Niech będzie formą troski, miłości, codziennej uważności. Bądźmy przykładem, nie wykładowcą
Dzieci najwięcej uczą się przez obserwację. Jeśli widzą, że zabierasz śmieci ze sobą, nie wyrzucasz ich gdzie popadnie, że z szacunkiem mówisz o przyrodzie, one to chłoną. Nie trzeba wielkich przemówień. Wystarczy codzienna konsekwencja.
Noś ze sobą mały worek na śmieci.
Zróbcie z tego rytuał – wspólne „sprzątanie po sobie”. W górach, nad jeziorem, na plaży. To bardzo proste, a daje dzieciom sygnał: „Nie zostawiamy po sobie bałaganu, nawet jeśli nikt nie patrzy”.
Rozmawiajcie o tym, co się dzieje z naturą.
Opowiedz dziecku, dlaczego plastik szkodzi zwierzętom. Pokaż film, przeczytaj książkę. Bajki ekologiczne dla najmłodszych, a później dokumenty dla starszych. To świetne narzędzie rozmowy.
Zaangażuj dziecko w planowanie wyjść na łono natury.
Niech samo przygotuje „ekowyprawkę”: bidon zamiast butelki, pojemnik na kanapkę zamiast folii, miejsce na zużyte chusteczki czy opakowania. To uczy samodzielności i troski.
Nie wstydźmy się reagować.
Jeśli ktoś wyrzuca śmieci przy dziecku, zareagujmy spokojnie. Nawet jedno zdanie „Przepraszam, ale tu nie powinno się zostawiać odpadków” może być lekcją odwagi cywilnej dla naszego dziecka.
Uczcie przez zabawę i kreatywność.
Zbieranie śmieci można zamienić w grę („Kto znajdzie więcej papierków?”), a z recyklingu tworzyć rzeczy – karmniki, doniczki, ozdoby. Dzieci kochają działać rękami i widzieć efekt.
Zadawaj pytania, nie tylko dawaj odpowiedzi
Zamiast mówić „Tak się nie robi”, zapytaj: „Jak myślisz, co się stanie z tą butelką, jeśli ją tu zostawimy?” (dzieci mają ogromną intuicję, dlatego warto im zaufać).
Odpowiedzialność, która zostaje z nami na całe życie
To, co pokażemy dzieciom dziś, wróci do nas jutro – w ich wyborach, postawach i decyzjach. Świadomość ekologiczna nie rodzi się w szkolnych ławkach ani podczas okazjonalnych akcji, ale w codziennych gestach, które dziecko widzi u swoich bliskich. Jeśli nauczymy je, że troska o przyrodę to naturalna część życia, stanie się to dla niego czymś oczywistym, a nie chwilową modą. A wtedy odpowiedzialność, którą zaszczepimy, pozostanie z nim na zawsze jako coś tak naturalnego jak oddychanie.
